სოციალური მეწარმეობა საქართველოში

სოციალური მეწარმეობის იდეა თანდათან ძალას იკრებს მსოფლიოში. დიდი ხანი არაა რაც ამ იდეებმა საქართველოშიც შემოაღწია და მეტი განხილვა და მსჯელობა სასარგებლო იქნება. რამოდენიმე მოსაზრება იმ შინაგან და საერთო კონტექსტზე, რაც განაპირობებს სოციალური მეწარმის ჩამოყალიბებასა და წარმატებას. ამ მოსაზრებების ნაწილი პირველად ფრიდრიხ ნაუმანის ფონდის მიერ ორგანიზებულ თავისუფალი ბაზრის თბილისის გამოფენას გავუზიარე, რომელიც 9 მაისს გაიმართა თბილისში.

რა არის სოციალური მეწარმეობა: ჩვეულებრივი ბიზნესისაგან განსხვავებით, რომლის ძირითადი ამოცანა მოგების მიღებაა, სოციალური მეწარმე ცდილობს მოგება მიმდინარე საერთო პრობლემების გადაწყვეტასთან უშუალოდ, პირდაპირ მიაბას და მას დაუქვემდებაროს. მისთვის მოგება მნიშვნელოვანი მოტივაციაა, მაგრამ უმთავრესი არსებული საზოგადოებრივი პრობლემების სტრუქტურული გადაჭრა და პრობლემების გამომწვევი კონტექსტის შეცვლაა. სოციალური მეწარმე ამისათვის ხშირად ინოვაციურ და ნოვატორულ მიდგომებს იყენებს და სამეწარმეო პრინციპებს ეყრდნობა. სოციალური მეწარმე არა მხოლოდ ეხმარება სხვებს, არამედ აძლიერებს მათ განათლების, ახალი უნარ-ჩვევების გადაცემის, ახალი კონტექსტების შექმნით. ამიტომაც გახდა ასეთ მიდგომები საინტერესო განვითარებაზე მომუშავე ორგანიზაციებისთვისაც, რადგანაც იგი დახმარების ფულის ეფექტური ინვესტირების საშუალებას იძლევა (ნახეთ საინტერესო პრეზენტაცია ამ და სხვა საკითხებზე: სოციალური მეწარმეობა იზრდება – ჯეფრი ჩერჩი, NIKA Water).

სოციალური მეწარმეობა შესაძლოა ყველა მხრიდან წამოვიდეს. შეიძლება ასეთი იდეები ინდუსტრიის ლიდერებთან დაიბადოს (მაგალითად ჯეფრი სკოლი, E-bay-ს პირველი პრეზიდენტი), შესაძლოა ადგილზე, თემის დონეზე განვითარდეს, ან მრავალი სხვადასხვა ფაქტორების დამთხვევით წარმოიშვას. ინტერნეტიც, სოციალური წესრიგის ეს ერთ-ერთი დიდი “ამრევი” ხომ სამხედრო, სამეცნიერო და კომერციული მიზნით სხვადასხვა ქვეყნებში შექმნილი ინოვაციების კომბინაციით იშვა.

სოციალური მეწარმეები ხელს უწყობენ არსებული სოციალური წესრიგის გაუმჯობესებას. სხვა სიტყვებით, ეს სამოქალაქო სექტორის ორგანიზაციების ბიზნეს პრინციპებზე ორგანიზებაა. მაგალითად: X სათემო ორგანიზაციას შეუძლია თემში არსებული სიღარიბის დაძლევაზე ორი განსხვავებული მიდგომით იმუშაოს: მას შეუძლია საჯარო განცხადებები აკეთოს და შეეცადოს მთავრობის ყურადღება ამ რეგიონის პრობლემებს მიაპყროს. მას ასევე შეუძლია, ამავე თემის მხარდაჭერა ადგილობრივი პროდუქციის წარმოებასა და გაყიდვაში და ამაში თანამედროვე ბიზნესის, მარკეტინგისა თუ საზოგადოებრივი ურთიერთობების მეთოდების ეფექტური გამოყენება. აი ამის კარგი მაგალითი: Conserve India/Fashion Against Poverty. ეს ორგანიზაცია დელის (ინდოეთი) ერთ-ერთ ყველაზე ღარიბ კვარტალში მუშაობს, აგროვებს ნაგავს (პოლიეთილენის პარკები და სხვა) და მათი გადამუშავებით (ისინი ტერმინ upsycling იყენებენ) მაღალი მოდისათვის ჩანთებსა და საფულეებს აწარმოებენ.

სოციალური მეწარმე შინაგანად “უკმაყოფილო ადამიანია.” ბიზნეს ინსტინქტებთან ერთად მას ფართო სოციალური ინტერესები და ამბიციებიც აქვს. შესაბამისად, ის არ ელის როდის უშველის ბაზარი ყველას, არ არის კმაყოფილი იმის ცოდნით, რომ კეინსის არ იყოს “შტორმის მერე ოკეანეც დაწყნარდება” და ისიც იცის, რომ “გრძელვადიან პერსპექტივაში ყველანი დავიხოცებით.” ამიტომაც იგი ცდილობს პრაქტიკული მიდგომების მოფიქრებას და დანერგვას, რათა მიმდინარე პრობლემები გადაჭრას. პრაქტიკულად მნიშვნელოვანი ინოვაცია კი რთული საქმეა. ჰარი ვესტი, გლობალური საინოვაციო კონსალტინგ კომპანია Continuum-იდან ამას “საშიშ ზონაში ინოვაციას” უწოდებს.

სოციალური მეწარმისათვის მნიშვნელოვანია ზოგადი სოციალურ-პოლიტიკური კონტექსტი, რომლის გარეშეც იგი ვერ განვითარდება. სოციალური მეწარმეობა რამოდენიმე მნიშვნელოვან ფუნდამენტს ეფუძნება. პირველი, ეს თავისუფლებაა: დიქტატურისა თუ ტოტალიტარიზმის პირობებში რთულია ის უნარები და ცოდნა შეიძინო რაც ამ საქმეს სჭირდება.  მეორეს მხრივ, სოციალური მეწარმეობა ადვილად ეთვისება როგორც უფრო თავისუფალ და ავტონომიურ გარემოებებს, ისე შედარებით დიდი მთავრობების კონტექსტებს. მეორე ეს სოციალური პასუხისმგებლობაა, რისთვისაც აუცილებელია გარკვეული სამოქალაქო კულტურისა და თვითშეგნების არსებობა. სოციალური მეწარმეობისთვის აუცილებელია თვითმმართველობისა და თვითორგანიზების გარკვეული ტრადიცია, რადგანაც თუკი ორგანიზება პრობლემების გადაჭრისათვის არ არის საზოგადო კულტურის ნაწილი, მაშინ სოციალურ მეწარმეობასაც არ ექნება კარგი გასაქანი. ინოვაციის, საკითხების კრიტიკული ანალიზის უნარის, გნებავთ კულტურის გარეშე შეუძლებელია კარგი, საინტერესო, ახლებული იდეების წარმოქმნა და გაშლა. დასასრულს, სოციალური მეწარმეობისთვის მნიშვნელოვანია პრაქტიკული, პრაგმატული აზროვნების უნარი და საჭირო ცოდნის მარაგი. სწორედ ამ უნარებს იყენებენ სოციალური მეწარმეები საზოგადო პრობლემებთან მუშაობისას.

გარკვეული პირობები, რამაც ხელი უნდა შეუწყოს სოციალური მეწარმეობის განვითარებას საქართველოში უკვე ადგილზეა. ჩვენ წარმატებით ვთავისუფლდებით საბჭოთა ტრადიციიდან და არშემდგარ სახელმწიფოსთან დაკავშირებული, ყოველდღიური უსაფრთხოების შიშებისგან. მეტიც, თანდათან მატულობს მსჯელობა თავისუფლების პოზიტიური შინაარსის გარშემო – უკვე არის საწყისი დონის დებატები მემარცხენეებსა და მემარჯვენეებს შორის, მეტი საუბარია ქალთა უფლებებსა და ზოგადად გენდერის საკითხებზე; მოიმატა დისკუსიამ პოლიტიკაზე (policy-ის გაგებით). ეს დისკუსია გაგრძელდება, გაძლიერდება და უფრო მრავალფეროვანი გახდება. თვითმმართველობის ერთგვარი ტრადიცია უკვე არსებობს და მისი შესუსტების ალბათობა ბევრად უფრო ნაკლებია ვიდრე მისი გაძლიერებისა.

ყველაზე პრობლემური მხარეები სოციალური პასუხისმგებლობა, კრიტიკული აზროვნება და პრაქტიკული მსჯელობაა. სოციალური პასუხისმგებლობა სამოქალაქო თვითშეგნებასთან მნიშვნელოვან კავშირშია და სოციალური პასუხისმგებლობის მქონე საზოგადოების მშენებლობა აუცილებელი ეტაპია კარგი მმართველობისა და  სახელმწიფოს მშენებლობაში. პოლიტიკური კულტურის გაუმჯობესება, დემოკრატიის ხარისხის ამაღლება და კარგი მაგალითები ამის აუცილებელი ელემენტებია. სოციალური მეწარმე კარგი მოქალაქეა და არა რომელიმე ტერიტორიის უბრალო მაცხოვრებელი.

კრიტიკული აზროვნება საზოგადო კულტურის ნაწილი უნდა იყოს და რაც მეტი თემა დაექვემდებარება საჯარო დისკუსიასა და კრიტიკულ ანალიზს მით უკეთესი იქნება საქართველოს განვითარებისა და მისი თავისუფლების ხარისხისთვის. თავისუფლება შემოქმედების საფუძველია, შემოქმედება ინოვაციის, ხოლო ინოვაცია განვითარებისა და უკეთესი ცხოვრების. ჩვენი კიდევ ერთი ყველაზე კრიტიკული პრობლემა პრაქტიკული აზროვნებაა, რომელიც შეძლებს ნათლად დაინახოს და დაგეგმოს ის ნაბიჯები (და ხარჯები), რომლებიც საჭიროა კონკრეტულ პრობლემებზე სამუშაოდ. ჩვენთან კი, ისეთ პრაქტიკულ შეკითხვაზე, როგორიც შეიძლება იყოს: “როგორ მოვაწესრიგოთ საგზაო მოძრაობა ჩვენს პატარა ქალაქში?” შესაძლოა პასუხად აღმოსავლური იგავ-არაკი მოგიყვნენ მოგზაურთა სიბრძნეზე.

სოციალური მეწარმოება, თავისუფლება და განვითარება ერთად მიდიან. ბევრი ქველმოქმედი ნებისმიერ საზოგადოებაში შეიძლება იყოს, სოციალური მეწარმეები პროგრესული, განვითარებული საზოგადოებებიდან გამოდიან. ამიტომაც კრიტიკული და შემოქმედებითი აზროვნებისა და პრაქტიკული მსჯელობის ინსტიტუციონალიზაცია ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საქმეა.

Beyond Reset – Building a Pluralistic Political Society

It is important to fully gauge the extent of US-Georgia relationship in order to put the recent meeting of the two presidents in its proper light. The US support to Georgia has been the most comprehensive: ranging from humanitarian assistance in the early years of Georgia’s independence, leading up to the structural reforms in governance and security at a later stage. The US had been the key protector of Georgia’s security vis-à-vis the Russian revisionism in the region. To date, USAID has provided up to USD 62 million in humanitarian assistance and had pledged USD 1 billion in the aftermath of Russia-Georgia War in 2008. Georgia too had been the dedicated ally. It is now planning to send additional reinforcements in Afghanistan, which will make it the largest non-NATO contributor to ISAF. In the long shadow of the US – Russia “reset,” the first official visit of President Saakashvili to the Oval Office is of notable significance.

President Obama’s marked emphasis on reforms and democracy during the press appearance on January 30th is not to be misguided by an insignificant debate in Tbilisi over what the word “formal” denotes. The emphasis on democracy, in which the transfer of power is an essential part, was there. This is the right emphasis for Georgia, which has many immediate socio-economic, political and security challenges that can only be accommodated by the pluralistic political system.

Consider this: Georgia is an ethnically diverse state – according to the Government of Georgia 15% of its population represent nationalities other than Georgian; The UN sponsored study in 2010 describes about 14% of Georgia’s population as belonging to religions other than Orthodox Christianity – a dominant faith; the same organization counts almost 360,000 internally displaced persons; in 2011, a nationwide poll conducted by the National Democratic Institute – the US based non-profit which supports democratic reforms, found that 67% of Georgians do not consider themselves employed; at the same time, Georgia is politically vibrant. It has many small political parties, that are often disorganized and underfunded, but that are vocal and at times capable of mounting strong opposition movements; civil society organizations are able to engage and challenge the political society; Georgia is bereft of any significant reserves of natural resources and minerals to procure less conditional support from the key foreign players: the Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline, which runs through Georgia, accounts for only 1% of global oil demand; Most importantly, 20% of the Georgian territory is occupied by the world’s largest state, ready to overwhelm the remaining 80%. Finally, Georgia has no security guarantees from either the US or any defensive alliance. In this context, there is simply no other game in town that Georgia can play other than democracy for any significant internal tremor might bring about serious security risks. At the same time, it cannot strengthen its democracy without a degree of modernization to which economy and security are both essential.

Security is crucial as Georgia cannot defend its independence alone. Russia is a strong revisionist power and builds-up its offensive capabilities in the occupied parts of Georgia as well as elsewhere in the region. Rising tensions with Iran, politico-economic turmoil of Europe, revolutionary tides in the Middle East and North Africa will all distract the attention of Georgia’s key supporters and limit their resources; this will also create the potential to strengthen the demand for Russian oil and gas. Where there is oil influence follows. Russia’s Prime-Minister, Vladimir Putin, challenged both by liberals and nationalists alike on the home front and well aware of impending international criticism of his possible 12 years extension at the Kremlin’s helm, will seek to rally domestic public support and thus cement his position. If the past is any prologue then victorious military campaigns are amongst his preferred choices. Georgia’s full subjugation will result in both popular approvals and cement Russia’s influence in the region it considers is its backyard. This is why the US’s unequivocal diplomatic and development support to Georgia’s security is existential.

Military capability for self-defense is a cornerstone of security, as has always been. For a country that is most dependent on international support, the time span, the breathing space, in which diplomatic support can be marshaled by friendly powers is of key importance. Therefore, whether its capital (with effective government) can stand for weeks or months, or whether it will fall in a few days is of important consequence to Georgia’s sovereignty. Weapons can play important part in lengthening this breathing space. The combination of military, political and diplomatic price wall that Georgia can mount against any forceful attempt to overthrow its sovereignty will determine how the odds are counted in Russia. Shall “the elevation of defense cooperation,” to which President Saakashvili referred to on the 30th of January, be conducive to improving the hard capabilities of Georgia’s defense one can only see this as a good step forward in strengthening the politico-military aspects of Georgia’s security.

Georgia’s accomplishments in reducing crime, petty corruption and instituting effective public administration create a solid foundation from which Georgia’s economic growth must spring. The prospect for a free trade agreement is there. Its formalization may take months or even years, but will undoubtedly play a key role in Georgia’s economic success for it can boost investments seeking to exploit the benefits of free trade with the world’s largest economy. Economic growth will improve welfare and strengthen the fledgling Georgian middle class, which shall form the cornerstone for Georgia’s consolidation into a successful economy and democracy. This brings us to where we started.

Middle class is a vibrant part of society, able to flesh out and embrace new political ideas and movements. It may be tempted into the short lived love affair with improved welfare and relative sense of security, but when the first charms fade, lasting issues start to dominate. Educated middle class can only thrive in the open and pluralistic society and in the awareness of its dignity respected and its interests protected. Georgia is not rich enough for any of its governments to be able to procure widespread domestic loyalty in the long-run, so it must be deserved; neither it is strong enough to effectively suppress political dissent, so it must allow it and learn to respect it.

This generation of Georgians looks to the West as a model of political and economic system which they want to bestow to their children. For many cultural, social and political reasons, they would want their children to live and study in a place that looks more like Stockholm, not Singapore. Any Georgian political elite will in the foreseeable future strongly depend on the combination of both domestic loyalty and foreign support from the Western democracies, the US especially. Georgia cannot build a national security state; it must build a liberal state. This holds true both towards broader and greater state-building ends as well as for self preservation instincts of any government.

Presidential talk of democracy, security and economy as a comprehensive whole was well timed and well focused. 2012-2013 will be the litmus tests for the current political elite, for its civil and political society and Georgia’s friends abroad. This will be an important chance for those who steward this country along the difficult path of state building and democratic consolidation and for those who shall ultimately be the guardians of it– the Georgian citizenry.

This is a re-post from DF Watch, the independent news reporting site where this article originally appeared on February 3, 2012

The Good, The Bad and The Ugly

პოლიტიკას ყველა სახელმწიფო საკუთარი ინტერესების პრიზმით უყურებს, ყველას საკუთარი პოლიტიკა ამოძრავებს. შეერთებული შტატები, ევროპული ქვეყნები, ჩინეთი თუ რუსეთი, ცდილობენ საკუთარი ინტერესები, იქნება ეს გეოპოლიტიკური თუ ეკონომიკური დაიცვან და როგორც კი შესაძლებლობა მიეცემათ განავრცონ. ამ მხრივ მათ შორის განსხვავება არ არის. ჩინეთსა და რუსეთს, შეერთებულ შტატებსა თუ ევროპელებს საკუთარი ეროვნული ინტერესები მეტად ამოძრავებთ, ვიდრე ქართული, უკრაინული, ეგვიპტური, ლიბიური ან სირიული.

მაგრამ ერთის მხრივ, შეერთებულ შტატებსა და ევროპელებს და მეორეს მხრივ, ჩინეთსა და რუსეთს შორის არის დიდი და საგულისხმო განსხვავება. გაეროს უშიშროების საბჭოს თითქმის ყოველი რეზოლუციის პროექტს, რომელიც მთავრობებს მოუწოდებს ადამიანის უფლებების პატივისცემისკენ, გმობს თავისუფლებების ხელყოფას და ქმნის რაიმე სამოქმედო მექანიზმს ამის წინააღმდეგ, როგორც წესი, რუსეთი და ჩინეთი ეწინააღმდეგებიან. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნების მუდმივი ინტერესები მსგავსია: გავლენის გაძლიერება, ეკონომიკური და სამხედრო ძლიერება და სხვა, დემოკრატიული რეჟიმების ინტერესი თავისუფლებასა და დემოკრატიაში რეალიზდება, ხოლო ავტოკრატიული რეჟიმებისა პირიქით – ხალხის ჩაგვრასა და მათთვის ტყუილების მოყოლაში. მაგალითისთვის, პუტინი ჩეჩნეთის ლიდერის, რამზად კადიროვის მთავარი სპონსორია, სამაგიეროდ საპარლამენტო არჩევნებზე „ედინაია როსიამ“ ჩეჩენი ხალხის ნდობისა და სიყვარულის ნიშნად ხმების თითქმის 100% მიიღო. ჩინეთი ჩრდილო კორეის მმართველ რეჟიმს მფარველობს, ქვეყანას, სადაც „დიადი ლიდერის“ გარდაცვალების შემდეგ ხალხს იმის გამო სჯიდნენ, რომ ისინი არასათანადოდ გლოვობდნენ. შეერთებულმა შტატებმა, ნახა რა, რომ მათმა ტრადიციულმა და ერთგულმა მოკავშირემ, ჰოსნი მუბარაქმა გადააბიჯა დასაშვებ საზღვრებს, დიდი რისკი გასწია და ეგვიპტელი მომიტინგეების მხარეს დადგა. საფრანგეთი, რომელიც დიდ სარგებელს ნახულობდა ლიბიაში, ინიციატორი იყო კადაფის წინააღმდეგ NATO-ს ოპერაციისა.

დემოკრატიული ქვეყნების ძლიერება მათთვისაც უკეთესია, ვის ხარჯზეც ეს ძლიერება ვრცელდება. მაშინ როდესაც დიქტატურების დომინანტობა დეგრადაციის წინაპირობაა, დემოკრატიული ქვეყნების გავლენის სფეროში ყოფნა ამ ქვეყნების განვითარებაზეც პოზიტიურად აისახება. ამიტომაც არის ასე თვალშისაცემი განსხვავება იმ ქვეყნების დღევანდელ მდგომარეობას შორის, რომლებიც ლიბერალური იმპერიების დომინიონები იყვნენ (მაგალითად ინდოეთი, ავსტრალია ან ახალი ზელანდია) იმ ქვეყნებთან შედარებით, რომლებიც ავტოკრატულმა იმპერიებმა დაიმონა.

თავისუფლების პრიმატისადმი რუსეთისა და ჩინეთის ასეთ წინააღმდეგობას მნიშვნელოვანი შიდა მიზეზები აქვს. ორივე ქვეყანას ამოძრავებს მუდმივი, შინაგანი შიში იმისა, რომ მსგავსი პოლიტიკა მათ მიმართაც შეიძლება გამოიყენონ. თვითონ ამ რეჟიმებმა, მიუხედავად მათი ერთის შეხედვით ძლიერი პოზიციებისა, უკეთ იციან თუ რაოდენ მყიფეა მათი ძლიერება, სწორედ ამიტომაც, ისინი ცდილობენ არ შექმნან პრეცენდენტები და ძირშივე აღკვეთონ „სახელმწიფოების შიდა საქმეებში ჩარევა.“ რუსები განსაკუთრებით მტკიცედ დადგებიან ასეთ პოზიციებზე, პუტინს ხომ ახლა არჩევნები აქვს, ვინ იცის, იქნებ ერთ მშვენიერ დღეს (მშვენიერი იმ შემთხვევაში, თუ ისტორიის მომავლის მხარეს დგახარ), მასაც მოუწოდოს საერთაშორისო თანამეგობრობამ ადამიანთა თავისუფლებების პატივისცემა? მეტიც, გადადგომა? ამიტომაც თადარიგი ახლავე უნდა იქნას დაჭერილი, ხოდა ვიტალი ჩურკინმაც, რუსეთის ელჩმა გაეროში, სირიასთან დაკავშირებული რეზოლუციის განხილვისას 31 იანვარს განაცხადა: „ჩვენ გვჯერა, რომ მძაფრი შიდა პოლიტიკური კრიზისის დროს, საერთაშორისო საზოგადოების როლი არ უნდა იყოს კონფლიქტის გამწვავება და ეკონომიკური ან სამხედრო სანქციებით ჩარევა.” ცნობისათვის, გაეროს მონაცემებით სირიაში დღემდე 5,000 ადამიანი დაიღუპა. მართლაც, ერის მამებმა თავად უკეთ იციან, როდის შეიძლება შვილები მარტო გაუშვან სკოლაში.

პოლიტიკა ვესტერნივით არის: ცუდები ბევრნი არიან. დემოკრატიული პოლიტიკა ხშირად უშნო და უსიამოვნოა, მაგრამ ერთადერთი კარგი არჩევანია მსოფლიოში, სადაც შეიძლება ლიდერები ფანატიკურად უყვარდეთ, ხოლო ერები ერთმანეთის განადგურებაზე კვლავ ოცნებობდნენ.

მრავალ ახალ წელს!

დიდი მადლობა ამ ბლოგის ყველა მკითხველს! მით უმეტეს, რომ ის თემები, რაზეც ვწერ ხოლმე არც თუ მაინც და მაინც მხიარულ საქმეებს ეხება.

ბედნიერ ახალ წელს გისურვებთ!

ლევანი

რუსეთის რეალობა და პოლიტიკის შანსი

რუსეთში ჩატარებულმა არჩევნებმა რამოდენიმე საგულისხმო დაკვირვების შესაძლებლობა მოგვცა. ეს მოვლენები, მსოფლიოში მიმდინარე სხვა მოვლენებთან ერთად საშუალებას გვაძლევს რამოდენიმე ზოგადი და კონკრეტული დაკვირვება გავაკეთოთ

ავტორიტარული მოდერნიზაცია სახიფათო გზაა

ვლადიმერ პუტინს მიეწერება რუსეთის ქაოსიდან გამოყვანა, წესრიგის დამყარება, საერთაშორისო პოლიტიკაში რუსეთის აქტივიზმის დაბრუნება და ეკონომიკური ზრდის საფუძვლების შექმნა. მის მმართველობას ფართო საზოგადოებრივი კონსენსუსი უჭერდა მხარს: საშუალო კლასი, დიდი ბიზნესი და ღარიბი მოსახლეობის ფენა, რომელმაც რუსული დემოკრატიის გარიჟრაჟზე ყველაზე მეტი წააგო. მიუხედავად ამისა, პუტინიზმი (აგრესიული საგარეო რიტორიკა/პოლიტიკა, „სუვერენული დემოკრატია,“ ავტორიტარული მმართველობა წესრიგის სახელით და ავტორიტარული მოდერნიზაცია) არ აღმოჩნდა ის მოდელი, რომელიც გაუძლებდა დროს იმ პირობებში, როდესაც რუსეთში უფრო და უფრო სწრაფად იზრდება საშუალო ფენა, ინტერნეტის მოხმარება და საერთაშორისო მობილურობა.

ავტორიტარული მოდერნიზაცია ელიტებზეა ორიენტირებული. ყველა იმ ძირითად მაჩვენებელში, რაც მოსახლეობის საერთო კეთილდღეობას ეხება, რუსეთში კატასტროფული მდგომარეობაა. რუსეთს მსოფლიოში ყველაზე მეტი ჯანდაცვის დაწესებულება აქვს, მაგრამ მის მოქალაქეთა სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 10 წლით დაბალია ევროპულზე და სულ უფრო ქვევით მიიწევს. ამას ჯანდაცვის სერვისების დაბალი დონე და ცხოვრების არაჯანსაღი წესი განაპირობებს რაც არსებულ მძიმე სოციალურ გარემოზე მეტყველებს. საერთაშორისო გამჭვირვალობის „კორუფციის აღქმის ინდექსის“ მიხედვით რუსეთი ერთ-ერთი მაღალ-კორუმპირებული სახელმწიფოა (2,4 ქულა 10-დან); რუსეთის საზოგადოებრივი პალატის კვლევის მიხედვით, მოსახლეობის მხოლოდ 23% იყო განათლების ხარისხით „ზოგადად კმაყოფილი.“

პუტინის მოდერნიზაციას ორი სისტემური სისუსტე აქვს: კორუფცია და თავისუფლების შეზღუდვა. კორუფცია და მოდერნიზაცია მომწამლავი კოქტეილია. ასეთი მოდელი ერთი ხელით ხსნის მოდერნიზაციის კარიბჭეს, აჩვენებს მის სიკეთეს, ხოლო მეორე ხელით აბრკოლებს მათ ვისაც ამ კარიბჭეში შესვლა სურს. პუტინმა არ მოინდომა კორუფციის დამარცხება და მას შეეშინდა ნამდვილი მოდერნიზაციის, ვინაიდან სიახლე, ინოვაცია და განვითარება შეუძლებელია ნამდვილი თავისუფლების გარეშე. სწორედ ამიტომ, მართალია პუტინის მმართველობით მრავალმა იხეირა, მაგრამ რუსეთის მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა ისევ ისე უხდის ფულს საგზაო პოლიციას, ისეთივე საავადმყოფოებში მკურნალობს, როგორც ადრე და ჟურნალისტები კვლავ უსირცხვილოდ იტყუებიან.

ნახევარ-ზომები აღარ ამართლებს

თანამედროვეობაში, როდესაც „ყველამ ყველაფერი იცის“ იმ მმართველთა არჩევანი, რომელთაც სურთ თავისუფლების შეზღუდვის ხარჯზე შეინარჩუნონ ძალაუფლება ერთია: სრული ავტორიტარიზმი და აბსოლუტური კონტროლი. სწორედ ამის მაგალითია ის რომ ამ დროის მონაცემებით, ჩეჩნეთში არჩევნებზე ამომრჩეველთა 99.45% გამოცხადდა და აქედან „ედინაია როსიას“ ხმა 99,5% მისცა. იქ სადაც მეტ-ნაკლებად დაშვებული იყო კონკურენცია, მმართველმა პარტიამ ბევრად უარესი შედეგები მიიღო.

ავტორიტარიზმის ბუნება ასევე განაპირობებს იმას, რომ მიკრო დონეზე არსებობს ცენტრალიზებული, კლანური ლოიალობები. ლუჟკოვს თავისი ხალხი ჰყავდა მოსკოვში, სხვადასხვა ტომის ბელადებს თავისი ლოიალური მიმდევრები ლიბიაში და ასე შემდეგ. როდესაც ასეთი მმართველები სისტემიდან მიდიან, მათ თან მიჰყვებათ „თავისი ხალხი.“ ავტორიტარული მმართველობა კი, ვინაიდან იგი სისტემას არა დამსახურებაზე, არამედ ლოიალობაზე აგებს, ვეღარ ახერხებს ადვილად შეავსოს დარჩენილი ვაკუუმები. სწორედ ამიტომაც, წავიდა ლუჟკოვი და წაიღო „ედინაია როსიასთვის“ მოსკოვიდან მოსატანი ხმებიც.

ავტორიტარებს არ ჰყავთ კარგი საჯარო პოლიტიკოსები

ავტორიტარი მმართველები ნარცისი და ეჭვიანი მმართველები არიან. ისინი არიან ყველაზე ძლიერები, ყველაზე აგრესიულები და ყველაზე ჭკვიანები. ავტორიტარი „ალფა კაცია.“ ასეთები უხვად აჯილდოვებენ მედიას, რომელიც ერთგულად ემსახურება და რაღა თქმა უნდა, ჩრდილავენ ყველა სხვა მის თანაგუნდელს, რომელნიც ძირითადად კარგი ტექნოკრატები არიან, მაგრამ არა საჯარო, სახალხო პოლიტიკოსები. მათ საქმის კეთება კარგად ეხერხებათ მაღალი კლასის ოფისებში, მაგრამ როდესაც ბოლოს და ბოლოს გასაგები გახდება, რომ „ალფა კაცი“ არც ყველაზე ძლიერი, არც ყველაზე გამჭრიახი და ბოლოს და ბოლოს არც მთლად „ალფაა,“ სისტემა აღმოაჩენს რომ მას აღარ ჰყავს ხალხი, რომელიც სოფელ-სოფელ ივლის და მთასა თუ ბარში ხალხთან საუბრით მოიგებს არჩევნებს. ამიტომაც არის, რომ იქ, სადაც სახელმწიფო აპარატი და მმართველი პარტია ერთმანეთთანაა შერწყმული, ეს უკანასკნელნი არჩევნებში დამარცხებას ვერ უძლებენ.

„გეშინოდეს სუსტების“

ავტორიტარული სისტემები მათ მოწინააღმდეგეებს უცნაური, პარადოქსული გზით აძლიერებენ. ვინაიდან ისინი აკონტროლებენ ტრადიციულ მედიას, მანიპულირებენ ადმინისტრაციული რესურსით, დასცინიან და ჩაგრავენ ოპოზიციას, ისინი მათ უფრო ადაპტირებადი ქსელების შექმნისაკენ, თვითორგანიზების უნარების გაძლიერებისკენ, ზოგადი, მოქნილი სტრატეგიის ფორმირებისკენ, უსაფრთხო კომუნკაციისა და აგიტაციის ახალი, უფრო ეფექტური ფორმების მოძიებისაკენ უბიძგებენ – და წარმატებით. შედეგად, დიდი ხნის განმავლობაში ოპოზიცია სუსტი და უსუსური ჩანს, ხალხი კი დაშინებული და არაინფორმირებული. მაგრამ როდესაც გამოჩნდება რომ „მთავარი კაცი“ დასუსტდა და როდესაც ხალხი ახალ, მისთვის საინტერესო გზავნილს მოისმენს, მაშინვე აღმოჩნდება, რომ მეორე მხარე ბევრად უფრო ძლიერი ყოფილა ვიდრე ვინმეს ეგონა. ამიტომაც იყო არაბული რევოლუციები მოულოდნელი – უპირველეს ყოვლისა მათთვის, ვის წინააღმდეგაც ისინი მზადდებოდა. ასეთ პირობებში განცხადება, გადამწყვეტი მოქმედება, საჯარო პოლიტიკაში აქტიური შემობიჯება მხოლოდ მას მერე იწყება, როდესაც ორგანიზაცია უკვე საკმაოდ ძლიერია, ვინაიდან წინააღმდეგ შემთხვევაში სისტემა ადვილად გაანადგურებს მის მოწინააღმდეგეებს. მაოს რევოლუციური ომის ეს პრინციპი, აგერ უკვე რამდენი ხანია წარმატებით მოქმედებს სამოქალაქო რევოლუციებში.

ავტორიტარიზმს ხალხი ირჩევს და ხალხი ამარცხებს

როდესაც ამავე ბლოგზე მორიგ „არაბულ გაზაფხულზე“ ვწერდი, ავღნიშნე, რომ ავტორიტარიზმიც კი ხალხის არჩევანია. ნებისმიერ ხელისუფალს სჭირდება გარკვეული, გავლენიანი ფენების მხარდაჭერა. სწორედ ამიტომ იყო, რომ იმ მასშტაბის ადმინისტრაციული რესურსის, დაშნების, ოპოზიციური პოლიტიკური ძალების არჩევნებზე არ დაშვების, მედიის მართვისა და საარჩევნო პროცესის მანიპულაციის ფონზეც კი, „ედინაია როსიამ“ ვერ შეინარჩუნა მისი პოზიციები – მეტიც 50%-საც ვერ ასცდა. რუსი ხალხის დიდმა ნაწილმა სერიოზული გამოწვევა შესთავაზა მმართველ ელიტას და მან, მიუხედავად ყველა რესურსისა, მაინც ვერ მოახერხა დიდი უმრავლესობის ჩაწერა. სწორედ ამიტომ, მაშინ როდესაც ხალხი მართლაც გადაწყვეტს, რომ შეცვალოს მმართველები, შეუძლებელი ხდება წაგებული არჩევნების მოგებად გაფორმება.

„ყველაფერი ან არაფერი“

ავტორიტარიზმში ლიდერს აქვს ყველაფერი ან არაფერი. ეს ყველაზე კარგად პუტინმა იცის. ავტორატიზმი არ თამაშობს მოგებისა და რისკების გაყოფის თამაშს. პუტინი შეეცდება საპრეზიდენტო არჩევნებში ისე შეაბიჯოს, რომ ეს არჩევნები უკვე მოგებული ჰქონდეს. ამიტომაც, მას ახლა რამოდენიმე ამოცანა აქვს გადასაწყვეტი. პირველი, ეს მოსკოვსა და პეტერბურგში გაღვებული ნაპერწკლის დროულად ჩაქრობაა. რამოდენიმე კვირაც და შესაძლოა ეს გამოსვლები მოძრაობაში გადაიზარდოს და ეს უკვე უფრო დიდი პრობლემაა, მით უმეტეს თუ ასეთი მოძრაობა საერთაშორისო და საშინაო მხარდაჭერას მოიპოვებს.

მეორე და მთავარი, ეს არის მზადება საპრეზიდენტო არჩევნებისათვის. გორაკზე ყველაზე მაღალ ადგილს არა მარტო პუტინი უცქერს, მით უმეტეს ახლა, როდესაც გამოჩნდა, რომ მასთან ბრძოლა შეიძლება. სწორედ ამიტომ, მან უნდა მოიმოქმედოს ისეთი რამ, რაც მისდამი ნდობას გაზრდის და უზრუნველყოფს მის გადამწყვეტ წარმატებას.
პუტინს რამოდენიმე არჩევანი აქვს სადაც არც ერთი არ გამორიცხავს მეორეს: შეცვალოს სახეები და მენეჯერები, რომლებიც პასუხს აგებენ ამ ფიასკოზე. Face lift-ი გარდაუვალია (გუბერნატორები უკვე დაიბარეს კრემლში), თუმცა ასევე სარისკოც. ავტორიტარიზმში პოლიტიკური მენჯერების ცვლილება უფრო რთული ამოცანაა, ვიდრე დემოკრატიაში. სწორედ ამ პრობლემების გამო არის რომ ავტორიტარული მმართველობები მონოლითს გავს, სინამდვილეში კი ეს „მონოლითურობა“ მხოლოდ და მხოლოდ მის შინაგან სისუსტეს ნიღბავს და ყოველი მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვანი ფიგურის „გასვლა,“ სისტემაში პანიკასა და რყევებს იწვევს.

კიდევ ერთი არჩევანი პუტინისა არის დახარჯოს ბიუჯეტი პირადი პოლიტიკური რეიტინგისთვის (სოციალური პროგრამები, შეღავათები, დიდი სახელმწიფო ხარჯები), ამით იგი მართალია მოიგებს პროცენტებს, მაგრამ გაზრდის ეკონომიკური სირთულეების რისკებს, რაზე პასუხისმგებლობაც მანვე უნდა იტვირთოს.

ახალი თუ ძველი მტრების დამარცხება და დამცირება პოპულარობის მოპოვების ნაცადი ხერხია. NATO, ამერიკა, ისლამიზაცია, კავკასიელი ტერორისტები და საქართველო ასეთი ტიპიური „მტრის ხატებია.“ რა დროს პენსიები და ჯანდაცვაა, როდესაც სამშობლოს მტრები უტევენ? NATO-სა და შეერთებულ შტატებთან პუტინს დიდი არაფერი გამოუვა. სწორედ ამიტომ, უახლოეს მომავალში საქართველოს მეტად გაზრდილი რისკების გარემოში მოუწევს მოქმედება.

რეალობა და პოლიტიკის შანსი

ის პარტიები, რომლებმაც „ედინაია როსიას“ ხმები წაიღეს ნაციონალისტურ და შოვინისტურ ღირებულებეზე აწყობილი პარტიებია. ამიტომაც თუკი „პუტინიზმის“ დასუსტებას ჟირინოვსკის აღზევება მოჰყვება, ამით საქართველოსათვის ბევრი არც არაფერი შეიცვლება. ამასთან, „ედინაია როსიას“ ხელში კვლავ რჩება უდიდესი სიმდიდრე, ადმინისტრაციული რესურსი, პოლიტიკური ქსელი და პოლიტიკური გამოცდილება. ის ხალხი, ვინც დღეს გარეთ არის გამოსული ლიბერალურ პოლიტიკურ ჯგუფებს წარმოადგენენ და ბევრი მხარდამჭერი არ ჰყავთ, თუმცა პოლიტიკაში „ბევრი“ ძალზედ პირობითი რამ არის და ისტორიამ ბევრი მაგალითი იცის იმისა, თუ როგორ შეუძლია კარგად ორგანიზებულ უმცირესობას უმრავლესობის დამარცხება. ასე რომ, მივცეთ პოლიტიკასა და შემოქმედებას შანსი და ვიმედოვნოთ, რომ როგორც მინიმუმ, ის ნაპრალი, რაც პუტინიზმსა და რუს ხალხს შორის გაჩნდა კომუნისტებისა და ლიბერალ დემოკრატების ძალებით კი არა, ნამდვილი დემოკრატიული პოლიტიკით შეივსება.

როგორ მოვიგეთ დიდგორი

1121 წლის 12 აგვისტოს საქართველოს ჯარებმა დავით IV აღმაშენებლის მეთაურობით საქართველოს ისტორიაში ერთ–ერთი უდიდესი გამარჯვება მოიპოვეს. სწავლა როგორც შეცდომებიდან, ისე გამარჯვებებიდანაც საჭიროა. გამარჯვებიდან სწავლის სირთულე იმაშია, რომ მისი ეიფორია იშვიათად იძლევა სწავლისთვის სათანადო ემოციურ გარემოს, დამარცხებას კი ბუნებრივად მოსდევს ანალიზი და კრიტიკა. მაინც რა არის ის ძირითადი, ასე ვთქვათ “დიდი” გაკვეთილები, რაც შეგვიძლია დიდგორიდან ვისწავლოთ?

პირველი და მთავარი გაკვეთილი არის სტრატეგიის გადამწყვეტი მნიშვნელობა. ეფექტური, კარგად მოფიქრებული სტრატეგიის შემთხვევაში მცირე ქვეყნის ჯარებსაც შეუძლიათ დიდი არმიების დამარცხება. დიდგორის ველზე საქართველოს ჯარმა მასზე ბევრად მრავალრიცხოვანი არმია დაამარცხა. კარგი სტრატეგიის შემთხვევაში არმიათა რიცხობრივი შეფარდება პირობითი ხდება: მთავარი ის კი არ არის რამდენი კაცი გყავს არმიაში, მთავარია რამდენი კაცი გყავს ბრძოლის ველზე. ამიტომაც, მცირე ქვეყნებს მეტად მოეთხოვებათ სტრატეგიული კულტურა და აზროვნება, ვინაიდან შეცდომის ფასი მათთვის უფრო დიდია ვიდრე დიდი სახელმწიფოებისთვის. ამ უკანასკნელთ უფრო ადვილად შეუძლიათ ახალი ჯარების შეკრება, ასევე ტერიტორიების დროებით დათმობა თუ სიღრმეში უკან დახევა – ვინაიდან გააჩნიათ სათანადო სასიცოცხლო სივრცე, პატარა ქვეყნები კი ასეთ შესაძლებლობას მოკლებულნი არიან.

მეორე გაკვეთილი: კარგი სტრატეგია ისაა, რომლის კარგად განხორციელებაც შეგიძლია. მთავარი ის კი არ არის სუფთა კაბინეტებში როგორ დაგეგმავ ომს, მთავარი პრობლემა იმაშია ტალახსა და სისხლში როგორ განახორციელებ ამ გეგმას. ამიტომაც დისციპლინა, გამოცდილება, მეთაურებისა და ოფიცრების კავშირი და ურთიერთნდობა, მხედართმთავრის სტრატეგიული და პირადი უნარები ეს არის ის, რაც საშუალებას აძლევს მებრძოლებს გაუძლონ სირთულეებს, გარისკონ სიცოცხლე და იმოქმედონ ბრძანებების მიხედვით. სტრატეგიის რეალიზაციის უნარი დისციპლინიდან მოდის. იგი გამოარჩევს ცივილიზებულ საზოგადოებას ბარბაროსი ხალხებისგან. სტრატეგიული უნარები ცივილიზებული საზოგადოების უნარებია. ბარბაროსებს შეუძლიათ გამოიჩინონ სიმამაცე და მოიგონ შეტაკებები, მაგრამ იშვიათად რომ მათ მოიგონ ომები, გადაურჩნენ დამარცხებებს და დაგეგმონ ხანგრძლივი კამპანიები. ასეთი სტრატეგიული უნარის გაკვეთილი ქართულმა ჯარმა 1121 წლის 12 აგვისტოს მისცა მოწინააღმდეგეს: მან მოიცადა, მოთმინა, დაელოდა და ბრძოლა იქ და მაშინ გამართა, როდესაც მისთვის ეს ყველაზე მომგებიანი იყო. კარგი მხედართმთავარი ჯერ უპირატესობას მოიპოვებს და მერე იწყებს ბრძოლას (სუნ ცი).

მესამე: ნდობისა და ძლიერი მორალის გარეშე, საუკეთესო გეგმაც კი უვარგისია. ნდობა და ძლიერი მორალი ძალიან შორს დგას კეთილგანწყობისა და კარგი ხასიათისაგან – ეს ორი წყვილი ხშირად შეიძლება ერთმანეთში აგვერიოს. ძლიერი მორალი ბრძოლის ველზე ჩანს, კარგი ხასიათი ბარაკებსა და ბაზებში პატრიოტული სიმღერების ერთხმად დამღერებაში. ადამიანთა კეთილი ურიერთგანწყობა მით უფრო ირღვევა, რაც უფრო ახლოს ხარ მტერთან. ნდობა და ძლიერი მორალი დისციპლინიდან და გამოცდილებიდან მოდის – დიდი ხნის განმავლობაში ერთად დაღვრილი ოფლის, ურთიერთგატანის და გაჭირვებაში გამომდნარი მეგობრობის შედეგად. მეთაური, რომელსაც იგივე არ შეუძლია რასაც საკუთარ ხალხს სთხოვს ვერ მიიყვანს მათ გამარჯვებასთან. ის პრინციპში სასიკვდილოდ განწირული ჯგუფი, რომელიც ვითომ სელჩუკების მხარეს გადავიდა და ამით დიდი მოულოდნელობის ეფექტი გამოიწვია მტრის ძალებში, რა თქმა უნდა ამას ვერ გააკეთებდა რომ არა დიდი ნდობა ერთმანეთის მიმართ, დიდი გამოცდილება ერთად გაჭირვებაში ყოფნისა და იმედი იმის, რომ მათი თანამებრძოლები მათ საშველად მალევე მოვიდოდნენ.

მეოთხე გაკვეთილი: მხედართმთავრის უნარები და მისი პირადი მაგალითი განაპირობებს ომის ბედს. ლიდერის პირადი გამოცდილება და მისდამი ერთგულება, მისი ძალა დაარწმუნოს ხალხი, შესაძლებლობა საკუთარი მაგალითით აღაფრთოვანოს ისინი და მეტიც, უნარი ბრძოლის ველზე მისი უფრო ეშინოდეთ ვიდრე მოწინააღმდეგისა გადამწყვეტი, მთავარი ამბავია.

“მაშ, ვილოცოთ სამშობლოსა და ქრისტესათვის და ფიცი დავდოთ, რომ აქ, ბრძოლის ველზე უფრო დავიხოცებით ვიდრე შერცხვენილნი გავიქცევით.”

ასე მიმართა დავითმა თავის ჯარს. მას სჯეროდა რასაც ამბობდა. მის ჯარსაც სჯეროდა მისი. დიდ უპირატესობებს შეირაღებულ ძალებსა თუ მატერიალურ რესურსებში ცუდი მხედართმთავარიც გამოიყენებს, დიდგორს მხოლოდ დავით IV მოიგებდა.

მეხუთე გაკვეთილი გამარჯვებისა და საზოგადოების კავშირია. დიდგორი მოვიგეთ, როდესაც ქვეყანაში განათლება, კულტურა, სახელმწიფო ინსტიტუტები და მმართველობა, ეკონომიკა – ყველაფერი აღმავლობის გზაზე იდგა. გამარჯვებამ მოიტანა განვითარების პიკი, ის იყო ბოლო ნაბიჯი მწვერვალამდე. გაუნათლებელი, დაუდევარი, დაუფიქრებელი, მოუწესრიგებელი ხალხი ვერ მოიგებს დიდ ომებს. გამარჯვებისაკენ სავალი გზა სოლიდარობაზე, წიგნებზე და გადასახადებზე გადის.

გილოცავთ დიდგორობას!

წიგნის მიმოხილვა: “პენკოვსკის დღიურები”

 გამომცემლობა Collins, 1965 (პირველი გამოცემა)

როგორ მუშაობს დაზვერვა და შპიონაჟი? როგორ ხდება აგენტების გადაბირება, რატომ შეიძლება ადამიანმა გადაწყვიტოს მეორე ქვეყნის მხარეს გადასვლა? რა მოტივები შეიძლება ჰქონდეს ასეთ ქცევას და როგორ ხორციელდება ურთიერთობები აგენტებსა და მათ დამქირავებლებს შორის? რა მეთოდები არსებობს ინფორმაციის გაცვლის, ფულის გადაცემისათვის? თუკი უსაფრთხოების და უფრო კონკრეტულად დაზვერვისა და შპიონაჟის ნაცრისფერი სამყარო გაინტერესებთ, მაშინ “პენკოვსკის დღიურები” ნამდვილად კარგი საკითხავია. მით უფრო, თუკი საბჭოთა/რუსული და ზოგადად დაზვერვისა და შპიონაჟის თემებით ხართ დაინტერესებული.

ორიოდე სიტყვა ოლეგ პენკოვსკიზე. იგი რუსეთის სამხედრო დაზვერვის ერთ–ერთი მაღალი თანამდებობის პირი იყო. უფრო მაღალი, ვიდრე მისი ფორმალური სტატუსი: სამეცნიერო კვლევითი კომიტეტის თანამშრომელი. იგი GRU-ს ხელმძღვანელის, ივან სეროვის (სტალინის სიკვდილის შემდეგ ბერიას წინააღმდეგ შეთქმულების ერთ–ერთი ორგანიზატორი, უნგრეთის აჯანყების ერთ–ერთი მთავარი ჩამხშობი, რომელსაც ბრიტანულმა მედიამ „ივანე მრისხანე“ შეარქვა) და მარშალ სერგეი ვარენცოვის პირადი მეგობარიც იყო, მათი წვეულებებისა და არაფორმალური შეკრებების ხშირი სტუმარი. ასეთი მაღალი წრის კავშირებით უზრუნლყოფილი პენკოვსკი წელიწადზე მეტი ხნის განმავლობაში რეგულარულად ამარაგებდა შეერთებულ შტატებსა და დიდ ბრიტანეთს მგრძნობიარე ინფორმაციით საბჭოთა შეიარაღებისა თუ გეგმების, სსრკ კომპარტიისა და სამხედრო–პოლიტიკური ელიტის წევრების შესახებ ინფორმაციით. მისმა მონაცემებმა ძალზედ დიდი როლი ითამაშა კარიბის კრიზისის დროს – სწორედ პენკოვსკის მიერ მიწოდებული ინფორმაცია დაეხმარა შეერთებულ შტატებს სარაკეტო დანადგარების ამოცნობაში ჰაერიდან გადაღებულ ფოტოსურათებზე.

ზოგადად, შპიონაჟში სამ ძირითად მოტივს გამოყოფენ, რის გამოც ადამიანები „მეორე მხარეს“ გადადიან. პირველი ეს არის იდეოლოგია: „მე მომწონს მეორე მხარე და ვებრძვი უსამართლობას ჩემთან, ამიტომაც მეორე მხარეს გადასვლა ღალატი კი არა პატრიოტიზმია“ – დაახლოებით ასე ჟღერს პირველი მოტივი. მეორე ეს არის შანტაჟი, როდესაც ერთ მხარეს შეუძლია მეორეზე არსებული ზეგავლენის ინსტუმენტების ამოქმედება (დისკრედიტაცია და სხვა) და ამით იგი ინფორმაციის გამოძალვას ან მოქმედება/უმოქმედობის იძულებას ახდენს; მესამე ეს სიხარბე ან მატერიალური გაჭირვებაა: ფული და მატერიალური სიკეთეები. რა თქმა უნდა არც ერთი მათგანი მეორეს არ გამორიცხავს, თუმცაღა ცალკე აღებული შანტაჟი  და ფული  შედარებით მოკლევადიანი გავლენებია, რადგანაც მეტი ფულის გადახდა სხვებსაც შეუძლიათ და შანტაჟი და მუქარა „ცუდია:“ აფუჭებს პირად ურთიერთობებს და აგენტსა და მენეჯერს შორის და ამცირებს ნდობას. იდეალურ ვითარებად აგენტის მართვისათვის ითვლება ის, როდესაც პოტენციურ „კლიენტს“ – როგორც ამას დაზვერვის სამყაროში უწოდებენ მოსწონხარ, სარგებლობს შენით და დამოკიდებულია შენზე – ამას უკვე „კონტროლირებადი აგენტი“ ქვია.

პენკოვსკი განსაკუთრებული იყო. მან თავისი ნებით გადაწყვიტა დახმარებოდა ამერიკელებს კომუნიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში და რამოდენიმეჯერ მიმართა მათ, თუმცა მათ თავიდან იგი არ მიიჩნიეს სერიოზულ „მონაგარად.“ შესაბამისად, მან მხოლოდ ბრიტანული დაზვერვის კონტაქტის, გრევილ უეინის ყურადღების მიპყრობით მოახერხა ამერიკელებზე გასვლა. მას არ ეშინოდა ამერიკელების და არ აუღია მათგან ფული, მხოლოდ ერთხელ რამოდენიმე ათასი მანეთი დოლარი ისესხა და შემდეგ… დააბრუნა. ოლეგ პენკოვსკი 1962 წელს გამოამზეურეს და დომინანტი ვერსიით სიკვდილით დასაჯეს, თუმცა სხვა (ნაკლებად სარწმუნო) ვერსიებით მისი საბჭოთა აგენტებზე გადაცვლა მოხდა. ნაკლებად სარწმუნო იმიტომ, რომ ადამიანი, რომელსაც უსაფრთხოების მაღალი დონის ინფორმაციაზე და რაც უფრო მნიშვნელოვანია ცოდნაზე მიუწვდება ხელი, ძალზედ საშიშია სიცოცხლისა და თავისუფლებისთვის: ის იცნობს სისტემას.

ამიტომაც, პენკოვსკის ისტორია საინტერესოა მკითხველისთვის დღესაც კი, ვინაიდან იგი ძალზედ ბევრს ყვება საბჭოთა დაზვერვის მუშაობის პრინციპებზე და დაზვერვის მართვის კულტურაზე. ამ სფეროს შედარებით ნაკლებად მცოდნეთათვის საინტერესო იქნება დღიურების ის ნაწილი (განსაკუთრებით „პრიხოდკოს ლექცია“), სადაც ისეთი ელემენტარული, ანბანური საკითხები განიხილება, როგორებიცაა შეხვედრების მომზადება და კომუნიკაცია, თუნდაც საქმე სრულიად უმნიშვნელო საკითხს ეხებოდეს; ინფორმაციის გაცვლა, ძირითადი, ელემენტარული უსაფრთხოების ნორმების დაცვა ამ დროს; ინფორმაციის მოპოვება და შენახვა და სხვა. ყოველივე ეს მოკლე ტრენინგის ნაწილია რაც, როგორც წესი, აგენტის „რეკრუტირებიდან“ უახლოეს ხანებში ხორციელდება: უსაფრთხოების ტრენინგი პირველი სავალდებულო ნაბიჯია მენეჯერსა და აგენტს შორის ურთიერთობებისა. ეს ასე ვთქვათ action ნაწილია პენკოვსკის ცხოვრებისა.

პოლიტიკითა და უსაფრთხოების მენეჯმენტით სერიოზულად დაინტერესებულ ხალხს კი უთუოდ დააინტერესებს პენკოვსკის მონათხრობი სსსრკ დაზვერვის ორგანიზაციაზე, ხალხის შერჩევაზე, მისი შეღწევის მასშტაბებზე თითქმის ყველა სამთავრობო თუ სამოქალაქო სტრუქტურაში (ინტურისტის სასტუმროების ქსელის თითქმის ყველა დამლაგებლის (!) ჩათვლით). გარდა საბჭოთა მხარისა, პენკოვსკის ჩანაწერები ცივი ომის დროინდელ ამერიკულ დაზვერვაზეც (და კონტრდაზვერვაზე) საკმაოდ საინტერესოდ ყვება. რაც ჩემთვის პირადად ყველაზე საინტერესოა, დღიურები ძალიან ბევრს გვეუბნება თვითონ იმ ტიპის ადამიანებზე, რომელნიც დიდი რისკის ფასად ერთვებიან ასეთ საქმეებში. ამასთან, ისინი შესაძლოა სულაც არ იყვნენ ის ადამიანები, ვინც ჩვენ გვგონია: ერთ–ერთი სოლიდური ალტერნატიული ვერსიით პენკოვსკი ორმაგი აგენტი იყო და სიკვდილთ დასჯის ნაცვლად ჩუმი, მაგრამ მნიშვნელოვანი დაწინაურებაც მიიღო მოსკოვში. ასეა თუ ისე, პენკოვსკის ფსიქოპორტრეტი იძლევა იმ ადამიანების აღწერას, რომლებიც სახიფათო თამაშებში ნებით და უფრო ღრმა მოტივაციით ერთვება, ვიდრე შეშინებული ან ფულს, მანქანებსა თუ კაზინოებს დახარბებული ადამიანია. მისი გამოაშკარავების შემდეგ, სამსახური დაკარგა ერთმა საბჭოთა კავშირის მარშალმა, საბჭოთა სამხედრო დაზვერვის უფროსს ჯერ სამსახური შეაცვლევინეს, შემდეგ კი გაკიცხეს და დააქვეითეს; საგარეო დაზვერვის სამასამდე ოფიცერი სასწრაფოდ მოსკოვში დააბრუნეს – იმდენად დიდი იყო ის ზიანი, რაც მან საბჭოთა საგარეო დაზვერვას მიაყენა.

და ბოლოს, შეიძლება ყველაზე საინტერესო: როგორც წიგნის სათაურიც ამბობს, პენკოვსკი  დღიურებს წერდა (საკუთარი რისკის ხარჯზე). აი რას წერს ის წიგნის თავში, რომელსაც „სისტემა რომელშიც ვცხოვრობ“ ქვია: „მე თვითონ ვარ ამ ტყუილის ნაწილი; ბოლოს და ბოლოს, მე ხომ ერთ–ერთი პრივილეგირებული ვიყავი… მაშინაც ვგრძნობდი და ახლაც ასე ვგრძნობ, რომ საკუთარი არსებობა რაღაცით უნდა გავამართლო, მხოლოდ ეს თუ მომცემს შინაგან სიმშვიდეს… მე მძულს ჩემი თავი, ვინაიდან ამ სისტემის ნაწილი ვარ და ტყუილით ვცხოვრობ. იდეალები, რომლებსაც ჩვენი მამები და ძმები ეწირებოდნენ ბლეფი და ტყუილი აღმოჩნდა.“ დაზვერვის ამბებში ფული და შიში მნიშვნელოვანია, მაგრამ ამბიცია და იდეა უმთავრესია. ამ ბიზნესში არავინ ენდობა ხალხს, ვისაც იაფად ყიდულობენ და ადვილად აშინებენ.